Przejdź do koszyka 
0 Dziecko po rozwodzie „za szybko dorosło” – czym jest parentyfikacja?
Kiedy dojrzałość dziecka po rozstaniu rodziców może być kosztem, a nie oznaką, że dobrze sobie radzi
Ten tekst nie jest listą zarzutów wobec rodzica. Parentyfikacja rzadko jest świadomym wyborem. Częściej rozwija się stopniowo w rodzinie, która przechodzi trudny czas.
Niektóre dzieci po rozwodzie bardzo szybko „dorastają”. Stają się spokojniejsze, bardziej odpowiedzialne i zaradne.
Rodzice czasami mówią:
„On tak dobrze sobie radzi.”
„Ona jest taka dojrzała.”
Czasami jednak za tą dojrzałością kryje się coś trudnego. Dziecko może próbować zaopiekować się bolesnymi emocjami dorosłych.
Czym jest parentyfikacja?
W psychologii mówimy o parentyfikacji wtedy, gdy dziecko zaczyna pełnić rolę rodzica wobec własnego rodzica.
Nie chodzi o zwykłą pomoc w domu, dostosowaną do wieku dziecka, na przykład nakrywanie do stołu czy przygotowanie sobie kanapki.
Problem pojawia się wtedy, gdy role zaczynają się odwracać. Dziecko bierze na siebie odpowiedzialność za samopoczucie dorosłego, próbuje go uspokajać, pocieszać i chronić przed kolejnymi trudnościami. Czasem przejmuje również obowiązki, które powinny należeć do osoby dorosłej.
Bezpieczna więź powstaje wtedy, gdy dziecko może przyjść do rodzica ze swoim smutkiem, złością i lękiem, a nie wtedy, gdy samo staje się emocjonalnym opiekunem rodzica.
Czy dojrzałość dziecka po rozwodzie zawsze jest niepokojąca?
Nie. Niektóre dzieci są z natury spokojne, samodzielne i zaradne. Sama samodzielność jest cenną umiejętnością.
Uwagę powinno zwrócić raczej to, że dojrzałość:
- pojawiła się nagle, wraz z rozstaniem rodziców,
- dotyczy przede wszystkim opieki nad emocjami dorosłego, a nie zwykłej samodzielności dziecka,
- łączy się z rezygnowaniem z własnych potrzeb, próśb i dziecięcych zachowań,
- wynika z przekonania: „Muszę być silny” albo „Nie mogę dokładać rodzicowi problemów”.
Dziecko, które nagle przestaje o cokolwiek prosić, nie musi być dzieckiem bez potrzeb. Być może uznało, że na jego potrzeby nie ma teraz miejsca.
Po czym poznać, że dziecko opiekuje się rodzicem?
Może to wyglądać tak:
- dziecko pociesza rodzica i regularnie go wysłuchuje,
- próbuje poprawiać jego nastrój i regulować jego emocje,
- rezygnuje z własnych potrzeb, aby nie sprawiać dodatkowego problemu,
- czuje, że musi być „silne”, rozsądne i bezproblemowe.
Wiek dziecka wpływa na to, jak te zachowania wyglądają.
U młodszego dziecka częściej widać je w zachowaniu niż w słowach. Dziecko nagle przestaje marudzić, pilnuje, aby rodzic się nie zdenerwował, przynosi chusteczki, obserwuje twarz dorosłego i sprawdza jego nastrój po wejściu do pokoju.
Starsze dziecko lub nastolatek częściej mówią wprost: „Nie chcę Cię martwić”, „Poradzę sobie sam” albo „Nie przejmuj się mną”. Mogą też przejmować opiekę nad rodzeństwem, organizowanie domu i pilnowanie spraw, o których dziecko nie powinno pamiętać.
Dlaczego dziecko bierze na siebie rolę dorosłego?
Zwykle nie dlatego, że ktoś wprost je o to poprosił.
Dzieci bardzo uważnie obserwują nastrój rodzica. Szybko uczą się, co poprawia jego samopoczucie, a co je pogarsza.
Po rozstaniu dom może stać się cichszy, dorosły bardziej zmęczony, a rozmowy krótsze. Dziecko może wtedy uznać, że jego zadaniem jest nie dokładać kolejnych trudności.
Zdarza się również, że rodzic zostaje bez drugiej osoby dorosłej, z którą mógłby rozmawiać o swoich emocjach. Wtedy nieświadomie zaczyna mówić przy dziecku więcej niż wcześniej.
To nie jest lista zarzutów wobec Ciebie. Parentyfikacja rzadko wynika ze świadomej decyzji. Częściej powstaje stopniowo w rodzinie przechodzącej trudny okres. Zauważenie tego mechanizmu nie oznacza, że zawiodłeś jako rodzic. Oznacza, że możesz zacząć przywracać właściwe role.
Co powiedzieć dziecku, które Cię pociesza?
Dziecko potrzebuje usłyszeć:
Widzę, że się martwisz i chcesz mi pomóc. Tak, jest mi ciężko, ale jestem dorosłym człowiekiem i dam sobie radę. Dla mnie ważne jest to, co Ty czujesz. Opowiedz mi o tym.
Ten komunikat nie odrzuca troski dziecka. Jednocześnie jasno pokazuje, że to dorosły ponosi odpowiedzialność za dorosłe sprawy.
Samo wypowiedzenie tych słów raz może nie wystarczyć. Dziecko będzie obserwowało, czy rzeczywiście potrafisz radzić sobie bez jego emocjonalnej pomocy. Zacznie wierzyć w Twój komunikat wtedy, gdy zobaczy jego potwierdzenie w codziennym zachowaniu.
Dwa pytania, które warto sobie zadać
Warto czasami zatrzymać się i spokojnie odpowiedzieć sobie na dwa pytania:
Czego nie robić, gdy dziecko opiekuje się rodzicem?
- Nie opowiadaj dziecku o swoich żalach do drugiego rodzica ani o sprawach sądowych i finansowych.
- Nie mów: „Jesteś teraz mężczyzną w domu” ani: „Musisz pomóc mi być silną”. Takie komunikaty nadają dziecku rolę, której nie powinno dźwigać.
- Nie nagradzaj dziecka za to, że nie sprawia żadnych problemów. Pochwały za „bezproblemowość” mogą utrwalać rezygnowanie z własnych potrzeb.
- Nie karć dziecka za to, że próbuje Cię pocieszać. Robi to z troski. Zamiast je odsuwać, spokojnie przywróć mu rolę dziecka.
- Nie czyń z dziecka posłańca, mediatora ani powiernika w sprawach dorosłych.
- Nie zakładaj, że skoro dziecko nie płacze, to dobrze poradziło sobie z sytuacją. Brak widocznych trudnych emocji po dużej zmianie również warto zauważyć.
Kiedy szukać wsparcia specjalisty?
Warto skonsultować sytuację, gdy:
- dziecko systematycznie rezygnuje z własnych potrzeb i przestaje o cokolwiek prosić,
- mimo dużej zmiany w rodzinie nie pokazuje żadnych trudnych emocji,
- przejmuje obowiązki nieadekwatne do wieku, na przykład opiekę nad rodzeństwem lub organizowanie domu,
- pojawiają się objawy przeciążenia, takie jak problemy ze snem, dolegliwości bez medycznej przyczyny, wycofanie lub trudności w szkole,
- czujesz, że nie masz innej osoby dorosłej, z którą możesz rozmawiać o swoich emocjach.
Ten ostatni punkt jest bardzo ważny. Najskuteczniejszym sposobem na zdjęcie z dziecka roli powiernika nie jest zakazanie mu troski, ale znalezienie dla siebie odpowiedniego wsparcia.
Może to być konsultacja psychologiczna, terapia, grupa wsparcia albo regularna rozmowa z zaufaną osobą dorosłą.
Największy prezent po rozstaniu
Największym prezentem, jaki możemy dać dziecku po rozstaniu, jest pozwolenie mu wrócić do jego właściwej roli – roli dziecka. Dziecka, które nie musi zajmować się konfliktami i problemami dorosłych.
Podsumowanie – co widzisz, a czego dziecko może potrzebować
Poniższa tabela przedstawia sygnały, które warto zauważyć. Nie jest narzędziem diagnostycznym. Pojedyncze zachowanie nie przesądza o parentyfikacji.
| Co widzisz | Co może kryć się pod spodem | Czego dziecko może potrzebować |
|---|---|---|
| „Tak dobrze sobie radzi” | Dziecko mogło uznać, że nie ma teraz miejsca na jego trudności | Zaproszenia do rozmowy: „Opowiedz mi, co Ty czujesz” |
| Pociesza Cię i regularnie wysłuchuje | Mogło przejąć odpowiedzialność za Twój nastrój | Usłyszenia, że dorosły poradzi sobie z własnymi emocjami |
| O nic nie prosi i nie marudzi | Może rezygnować z potrzeb, aby nie sprawiać problemu | Zgody na dziecięce potrzeby, prośby i ograniczenia |
| Mówi, że musi być silne | Może wierzyć, że jego słabość będzie obciążeniem dla rodzica | Pozwolenia na smutek, złość, lęk i bezradność |
| Przejmuje obowiązki dorosłych | Może dochodzić do odwrócenia ról w rodzinie | Oddania mu roli dziecka także w codziennych obowiązkach |
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest parentyfikacja?
Parentyfikacja to odwrócenie ról w rodzinie. Dziecko zaczyna pełnić wobec rodzica funkcję opiekuna emocjonalnego lub przejmuje obowiązki nieadekwatne do swojego wieku. Zamiast przychodzić do dorosłego ze swoimi emocjami, samo staje się jego wsparciem.
Czy dojrzałość dziecka po rozwodzie zawsze jest niepokojąca?
Nie. Dzieci mogą być spokojne, samodzielne i zaradne z natury. Niepokój może budzić sytuacja, w której dojrzałość pojawia się nagle po rozstaniu rodziców, dotyczy przede wszystkim opieki nad emocjami dorosłego i łączy się z rezygnowaniem z własnych potrzeb.
Po czym poznać, że dziecko opiekuje się emocjami rodzica?
Dziecko może regularnie pocieszać rodzica, obserwować jego nastrój, unikać własnych próśb, starać się nie sprawiać problemów i zachowywać się tak, jakby zawsze musiało być silne.
Co powiedzieć dziecku, które pociesza rodzica?
Warto uznać jego troskę, a jednocześnie jasno przywrócić właściwe role. Możesz powiedzieć: „Widzę, że się martwisz i chcesz mi pomóc. Jest mi ciężko, ale jestem dorosłym człowiekiem i dam sobie radę. Dla mnie ważne jest to, co Ty czujesz”.
Czy dziecko może brać odpowiedzialność za rozwód rodziców?
Tak. Dziecko może uznać, że odpowiada za nastrój rodzica, spokój w domu, a czasem nawet za samo rozstanie. Dlatego warto powiedzieć wprost, że rozwód lub rozstanie są sprawą dorosłych i dziecko nie ponosi za nie odpowiedzialności.
Kiedy szukać wsparcia specjalisty?
Wsparcie warto rozważyć, gdy dziecko systematycznie rezygnuje z własnych potrzeb, przejmuje obowiązki dorosłych, nie pokazuje trudnych emocji albo pojawiają się u niego objawy przeciążenia, takie jak problemy ze snem, wycofanie czy trudności w szkole.
Gdzie szukać wsparcia w Godzinie dla Siebie?
Jeżeli rozpoznajesz w tym tekście sytuację swojego dziecka, możesz skorzystać z programów dotyczących rozstania rodziców oraz rozwijania kompetencji wychowawczych.
Dziecko w sytuacji rozstania rodziców
Kurs pokazuje, co dzieje się z dzieckiem, gdy rodzice się rozstają, oraz jak chronić je przed ciężarem konfliktów i problemów dorosłych.
Warsztaty rodzicielskie online
Program dla osób, które chcą rozwijać kompetencje wychowawcze lub otrzymały takie zalecenie od sądu albo OZSS.
Oba programy prowadzi psycholog i certyfikowana psychoterapeutka. Materiały są dostępne online i można realizować je we własnym tempie.
Justyna Rokicka – psycholog, certyfikowana psychoterapeutka, Godzina dla Siebie
Komentarze (0)